W dzisiejszych czasach sprawa inwestowania jest bardzo różnie kojarzona. Często utożsamia się ją z „grą” na giełdzie, hazardem, ryzykiem, stratą pieniędzy. Ale także z emocjami, chciwością, oszukiwaniem i innymi mało pozytywnymi zjawiskami. A jeśliby spojrzeć na inwestowanie jako na część naszej chrześcijańskiej odpowiedzialności?

W przypowieści o talentach (Mt 25:14-30) Jezus opisuje trzy osoby, które otrzymały srebrne talenty w różnej ilości. Wtedy talent był środkiem płatniczym, tak jak dzisiaj pieniądze, natomiast w obiegu funkcjonowały dwa rodzaje talentów. Jeden stanowił około 30 kg srebra lub złota, drugi natomiast – talent królewski – około 60 kg srebra lub złota (według dzisiejszych cen złota jeden złoty talent królewski byłby wart 6 mln złotych).

Zadaniem każdej z osób było tak zainwestować otrzymane pieniądze, aby przyniosły zysk. W Biblii wyznacznikiem bogactwa było posiadanie złota, srebra, zwierząt, niewolników i dzieci. W dzisiejszych czasach istnieje o wiele więcej możliwości inwestowania. Czym są zasady biblijne dotyczące inwestowania?

Siedem biblijnych zasad inwestowania

Osobiście zgadzam się z definicją, że zasady mówią nam, co Bóg myśli na dany temat, a nie czego Bóg od nas oczekuje. Zasady są dla nas, abyśmy wykorzystali je w pełni dla naszego powodzenia i korzyści w biznesie i życiu prywatnym. Zatem, jakie zasady powinniśmy stosować w trakcie inwestowania, aby czynić to tak, jak pragnie Bóg?

 1. Unikaj zadłużania się

W dzisiejszym świecie korzystanie z kredytu jest reklamowanym stylem życia. Kupowanie na kredyt czy na raty staje się zjawiskiem wspieranym przez reklamy w różnych mediach. Biblia tymczasem nie zachęca do zaciągania kredytu. W Prz 20:16 napisane jest: weź szatę tego, kto poręczył za obcego.

Zabezpieczeniem spłaty kredytu jest zazwyczaj osobisty majątek dłużnika. Biblia ostrzega przed sytuacją, w której wierzyciel może zabrać nam wszystko, co posiadamy, bo nie jesteśmy stanie spłacić długu. Jeżeli już korzystamy z kredytu, powinniśmy pamiętać o trzech rzeczach:

• Kredyt powinien być krótkoterminowy, na okres nie dłuższy niż 7 lat. W Starym Testamencie, wg V Mojż 15, wierzyciel był zobowiązany darować dłużnikowi dług po 7 latach. Praktyka dotycząca pożyczania pieniędzy bliźniemu była wyłącznie na kilka lat. Ponieważ nie wiemy, jaka będzie przyszłość, lepiej starać się spłacić nasz dług o wiele szybciej.
• Jeżeli to możliwe, niech zabezpieczeniem kredytu będzie kupowana rzecz, a nie majątek osobisty czy też weksel.
• Zadłużanie się powinno być wyjątkiem, nie regułą.

 2. Dywersyfikacja – lokowanie kapitału w różnych miejscach

W Kzn 11:2 czytamy: rozdaj część między siedmiu czy nawet ośmiu, bo nie wiesz, co może się przydarzyć na ziemi. Biblia nie rekomenduje jednego typu inwestycji, choć najlepszy rachunek inwestycyjny to rachunek sumienia. Pieniądze można stracić na każdej inwestycji.

Zasada dywersyfikacji potocznie brzmi: „rozłóż jajka (pieniądze) do różnych koszyków”. Ostatnie lata pokazały, jak wiele różnych inwestycji podlega wahaniom: ceny akcji, jednostki funduszy inwestycyjnych, nieruchomości, surowce, metale szlachetne itp. Kieruj się zasadą dywersyfikacji w każdej swojej inwestycji.

 3. Oceń ryzyko oraz stopę zwrotu

Biblia mówi: Zamysły pilnego prowadzą do zysków, lecz każdy, kto w pośpiechu działa, ma tylko niedostatek (Prz 21:5). Przy wyborze inwestycji liczy się nie tylko zysk, lecz także ryzyko, które mu towarzyszy. Każda inwestycja obarczona jest jakimś ryzykiem.

Bardzo często spotykam się w mojej pracy z tym, że swoje decyzje o inwestowaniu na rynku kapitałowym klienci opierają wyłącznie na wynikach historycznych. O wiele ważniejsze jest natomiast określenie swojego profilu inwestora, czyli akceptowanego poziomu ryzyka, zysku, wiedzy i poziomu wahań wartości w trakcie trwania inwestycji.

Doświadczeni inwestorzy rozważają różne scenariusze wydarzeń, także te, które nie są po ich myśli. Ważne dla nich jest określenie, na jakich warunkach mogą się wycofać z inwestycji lub zawartej umowy. Zachęcam, aby nie spieszyć się z podejmowaniem decyzji. Odroczenie jej w czasie pozwala zastosować następną zasadę.

Jeżeli otrzymałeś od Boga dar przedsiębiorczości i pomnażania pieniędzy, to masz powody do ogromnej wdzięczności.

 4. Bądź inteligentnym i mądrym inwestorem

W Prz 24:3 napisane jest: dom buduje się mądrością, a umacnia się go roztropnością, a w Prz 18:15 czytamy jeszcze: Serce rozumne nabywa mądrości, a ucho mędrców szuka wiedzy. Badania pokazują, że prawie wszystkie nasze decyzje są podejmowane pod wpływem emocji. Potrzeba tymczasem poświęcić pewien czas, aby zgromadzić jak najwięcej informacji.

Zadawaj dużo pytań, aby upewnić się, że masz pełną wiedzę o danej inwestycji. Jeżeli brakuje ci wiedzy, podejmij aktywne kroki, aby ją zdobyć. Po pierwsze, możesz kupić książki i poczytać na ten temat. Możesz pójść na szkolenie, na którym spotkasz więcej osób chcących zdobyć dodatkową wiedzę. Jest to również okazja do rozmów z uczestnikami oraz wykładowcą.

Jeżeli nie chcesz wysilić się na powyższe kroki lub brak ci czasu, znajdź eksperta, doradcę w danej dziedzinie i niech on pomoże ci podjąć decyzję. Jeśli to możliwe, szukaj osoby, która będzie reprezentowała podobne wartości do twoich, a przede wszystkim będzie miała na uwadze twoje cele i oczekiwania. Jeżeli masz jakiekolwiek wątpliwości w sprawie danej inwestycji – jest to sygnał, że nie warto w nią wchodzić.

Zachęcam do modlitwy o mądrość w podejmowaniu decyzji w trakcie korzystania z podanych zasad, aby mieć właściwe rozeznanie.

 5. Określ swoją motywację

A ci, którzy chcą się bogacić, wpadają w pokusę i w zasadzkę oraz w liczne nierozumne i szkodliwe pożądania. One to pogrążają ludzi w zgubę i zatracenie. Albowiem korzeniem wszelkiego zła jest miłość pieniędzy. Za nimi to uganiając się, niektórzy zabłąkali się z dala od wiary i siebie samych przeszyli wielu boleściami (1Tm 6:9-10).

Chciwość i pragnienie bogactwa jako główna motywacja i cel traktowane są w Biblii nagannie. Jeżeli pragnienie szybkiego zarobienia dużej ilości pieniędzy jest naszym nadrzędnym pragnieniem, często podejmujemy ryzykowne inwestycje, które mogą przynieść ogromne straty lub całkowitą utratę kapitału. Powiedzenie „Lepiej jeść małą łyżką niż chochlą” opisuje nastawienie do każdej inwestycji, która „nie może się nie udać”.

Dobrą motywacją w inwestowaniu jest ochrona kapitału przed inflacją, fundusz emerytalny, zabezpieczenie finansowe rodziny i następnego pokolenia, założenie firmy bez zaciągania długu, uzyskanie wolności finansowej, aby być w stanie poświęcić czas rodzinie, rozwojowi Królestwa Bożego i pomaganiu innym.

Jeżeli otrzymałeś od Boga dar przedsiębiorczości i pomnażania pieniędzy, to masz powody do ogromnej wdzięczności. Pomyśl o tym, że apostołowie i Jezus także zaczynali w pewnym sensie jako przedsiębiorcy. Z wszelkimi darami wiąże się także odpowiedzialność, aby je mądrze wykorzystywać.

Odnoszący sukcesy przedsiębiorcy, tak kobiety, jak i mężczyźni, z pewnością w pakiecie otrzymali także dar dawania z tego, co otrzymali: w obfitości, aby mogli hojnie łożyć na wszelką słuszną sprawę (2Kor 9:6-11).

 6. Poszukuj rady

Posiadanie w swoim gronie wielu doradców jest bardzo istotną kwestią przy podejmowaniu decyzji finansowych w dzisiejszym świecie. W Prz 15:22 czytamy: Gdzie nie ma narady, nie udają się zamysły; lecz gdzie jest wielu doradców, tam jest powodzenie. Trudno jest osobiście ocenić wszystkie aspekty konkretnej inwestycji, nawet gdy w danej dziedzinie czujemy się specjalistami.

Szukaj osób, które posłużą ci radą, które same dobrze zajmują się własnymi pieniędzmi. Jeżeli natomiast nie chcesz szukać porady innych, przynajmniej poszerz swoją wiedzę i podejmij kroki opisane powyżej w punkcie czwartym.

 7. Zanim zainwestujesz, poświęć czas, aby poznać daną inwestycję

Któż bowiem z was, chcąc zbudować wieżę, nie usiądzie najpierw i nie obliczy kosztów, czy ma na wykończenie? (Łk 14:28). Zanim zainwestujesz, usiądź i przelicz swoje zasoby finansowe. Przeanalizuj całą inwestycję, abyś wiedział, co robić, i mógł określić ryzyko danego przedsięwzięcia.

Zauważyłem, że bardzo dużo ludzi nie czyta dokumentów, które podpisuje. Dziwne, prawda? Składają oni swój podpis, czyli pisemną deklarację np. na umowie kredytowej, umowie kupna nieruchomości lub inwestycji kapitałowej i nie poświęcają czasu na dokładne przeczytanie jej, przeanalizowanie i wyjaśnienie wątpliwości.

Inwestują pieniądze, których zarobienie zabrało im miesiące lub lata ich życia, a nie poświęcają kilku godzin, aby dokładnie przeczytać dokumenty. Dziwi mnie zaskoczenie ludzi, którzy dopiero po czasie dowiadują się o kosztach zapisanych w podpisanych przez nich dokumentach.

W kierunku mądrego inwestowania

Powyższe zasady to siedem biblijnych reguł dotyczących inwestowania. Są jak znaki drogowe, stojące przy drodze w kierunku dobrego pomnożenia. Każdy z nas jest na tej drodze kierowcą pojazdu – od nas zależy, czy zastosujemy się do praw, które zapewnią nam bezpieczeństwo oraz pomyślne dotarcie do celu.

Post Siedem zasad inwestowania pojawił się poraz pierwszy w Nasze Inspiracje.

Gdzie nie ma narady, nie udają się zamysły; lecz gdzie jest wielu doradców, tam jest powodzenie (Przyp. Sal. 15:22).

Biblia dodaje do tego jeszcze jedną mądrą radę: Wszystko, co mówią, przyjmuje niemądry, a człowiek rozumny na kroki swe zważa (Księga Przysłów 14:15 BT). Innymi słowy, mądry człowiek poszukuje wielu doradców, ale tylko głupiec słucha większości z nich. Z drugiej strony łatwiej nam udzielać porad niż ich słuchać – François de La Rochefoucauld, francuski pisarz i filozof, powiedział kiedyś, że nic na świecie nie jest rozdawane tak hojnie jak rady.

Co powstrzymuje nas przed szukaniem mądrej rady?

W naszej kulturze szukanie porady nie jest popularne. Na piedestale stawia się indywidualizm i samodzielne dochodzenie do wszystkiego przez własny trud i znój. To tak, jakbyśmy próbowali jeszcze raz wynaleźć koło, tyle tylko, że w nowej, własnej wersji. Nie lubimy obnażać się przed kimś, przyznając w ten sposób, że czegoś nie wiemy: „Co by sobie ludzie pomyśleli?”. Wolimy uchodzić za osobę, do której chodzi się po radę, niż za kogoś, kto ciągle czegoś nie wie.

Ponadto często nie mamy wokół siebie ludzi, którym moglibyśmy zaufać i mieć pewność, że rozmowa będzie zachowana w dyskrecji. Obawiamy się, że informacja rozejdzie się po znajomych czy też stanie się lokalną plotką. Dlatego też potrzebujemy mądrości w doborze doradców i ludzi, z którymi chcemy rozmawiać. Czy jest możliwe, abyśmy wiedzieli wszystko na każdy temat i umieli w tym uwzględnić różne punkty widzenia oraz różne potrzeby ludzi?

Czy konsultowanie się z innymi jest korzystne?

Biblia zachęca do poznawania opinii wielu doradców. Jeden z moich przyjaciół opowiadał mi o spotkaniach wierzących przedsiębiorców, w których brał udział. Ich głównym celem było przedstawianie swoich problemów w kwestiach biznesowych przed grupą dwóch lub trzech osób.

W świecie biznesu szukanie porady praktykowane jest pod nazwą konsultacji. Jest to częstą praktyką, która ma na celu sprawdzenie, czy zamierzone działania są zgodne z prawem i procedurami oraz czy są opłacalne dla przedsiębiorstwa. Każdy z tych przedsiębiorców miał okazję być po stronie słuchającej, zadającej pytania i udzielającej porady oraz po stronie przedstawiającej problem, potrzebującej rady.

Po spotkaniu mój przyjaciel stwierdził, że było ono dla niego bardzo cenne – dowiedział się nie tylko, co powinien robić, lecz również czego robić nie powinien. Będąc dyrektorem dużej firmy, stwierdził, że zaniechanie niektórych działań uchroniło przedsiębiorstwo przed ogromnymi stratami. Konsultacje przyniosły mu wymierne korzyści finansowe oraz zaoszczędziły całemu zespołowi wiele trudu.

Szukanie dobrej rady dało mojemu przyjacielowi poczucie pewności, że jego perspektywa i zrozumienie sytuacji są o wiele głębsze. Był przygotowany na wyzwania, które mogły się z tym wiązać. Miał też komfort, że konsultacje odbywały się w zaufanym gronie osób.

Perspektywa innych ludzi może okazać się wyjątkowo cenna. Mądrość Słowa Bożego podpowiada, że im ważniejsza i bardziej skomplikowana sprawa, tym więcej powinno być doradców.

Kto może pomóc nam w podejmowaniu decyzji?

Najważniejszym autorytetem w podejmowaniu decyzji powinien być autorytet Słowa Bożego. Jeżeli oferowane nam porady stoją w jasnej sprzeczności z Biblią, nie powinniśmy im poświęcać naszej cennej uwagi. W Psalmie 119:24 (BT) jest napisane: Twoje ustawy są moimi doradcami. W wielu kwestiach Biblia wypowiada się jednoznacznie. Nierozsądnym jest szukać dalej. Użyję pewnego przykładu.

Zdarza się, że jednym z warunków otrzymania pożyczki z banku jest podpis osoby, która będzie dodatkowym zabezpieczeniem spłaty kredytu, czyli tzw. żyranta. Mowa tutaj o poręczeniu kredytu. Poręczyciel jest prawnie odpowiedzialny za spłacenie długu drugiej osoby, w razie gdyby napotkała ona problemy i nie była w stanie spłacić swoich zobowiązań. O takiej sytuacji Biblia wypowiada się jasno:

Niemądry jest ten, kto daje porękę i kto przysięgą ręczy za bliźniego (Księga Przysłów 17:18 BT).

Słowo „niemądry” w innych polskich przekładach tłumaczone jest jako „głupi”, „pozbawiony rozumu”. Badania amerykańskie pokazują, że 50% osób poręczających kredyt w rezultacie spłaca owe długi. Natomiast spośród poręczających kredyty na cele działalności gospodarczej aż 75% musiało spłacać nieswoje długi. W tej sytuacji nie ma wątpliwości, że poręczanie umowy czy zabezpieczanie czyjegoś kredytu jest niemądre i niebiblijne.

Mądre rady od ludzi wokół nas

Jeśli jesteśmy w związku małżeńskim, naszym najbliższym doradcą powinien być nasz współmałżonek. Kobiety działają bardziej intuicyjnie niż mężczyźni, ci natomiast widzą wyraźniej cele i skupiają się na faktach. Moja żona może nie mieć dużej wiedzy na temat finansów, ale zna mnie najlepiej, więc bardzo cenię sobie jej rady.

Kilka lat temu rozmawiałem z nią o pewnej inwestycji, która wymagała wyłożenia naszych wspólnych pieniędzy. Żona wyraziła sporo wątpliwości, ale pozostawiła mi podjęcie decyzji. Niestety cała sprawa zakończyła się niepowodzeniem i straciliśmy zainwestowane pieniądze. Tom Preston powiedział kiedyś znamienne słowa: „50% Bożej mądrości dostępnej dla Ciebie pochodzi od Twojego współmałżonka”.

Ludzie wierzący również są grupą osób, która powinna służyć nam radą. W Psalmie 37:30 (BT) napisane jest: Usta sprawiedliwego głoszą mądrość i język jego mówi to, co słuszne. Od nas zależy, czy będziemy gotowi słuchać ludzi, którzy mają większe doświadczenie życiowe oraz większe rozeznanie duchowe od nas. Ich perspektywa może okazać się bezcenna. Mądrość Słowa podpowiada, że im ważniejsza i bardziej skomplikowana sprawa, tym więcej powinno być doradców.

Rodzice, w zależności od relacji, jaką z nimi mamy, w większości przypadków są naszymi sprzymierzeńcami i chcą dla nas jak najlepiej. Szukanie u nich rady jest okazją do okazania im szacunku. Równocześnie należy pamiętać, że opinia współmałżonka powinna być dla nas ważniejsza od zdania rodziców, zwłaszcza gdy dochodzi do istotnej różnicy zdań i sytuacji konfliktowych.

Kogo powinniśmy unikać, szukając rady?

Wspaniałymi doradcami w naszym życiu mogą być także biznesmeni, którzy nie są częścią kościoła. Jednak w tej sytuacji należy pamiętać, aby nie traktować ich jako głównych doradców, jak ostrzega Pismo w Psalmie 1:1-3. Larry Burkett w książce Biznes zgodny z Biblią zwraca uwagę na ważną kwestię: „Problemem nie jest ta rada, jakiej nam udzielają profesjonalni doradcy, prawnicy czy księgowi, ale ta, której nie są w stanie nam udzielić ze względu na brak duchowego rozeznania”.

To stwierdzenie może wydawać się zbędne, myślę jednak, że warto je tu podkreślić, bo jest szalenie istotne. Nigdy nie szukaj pomocy u wróżki, żadnego medium ani wywoływacza duchów. Słowo Boże wyraża się bardzo jasno na ten temat:

Nie będziecie się zwracać do wywołujących duchy ani do wróżbitów. Nie będziecie zasięgać ich rady, aby nie splugawić się przez nich. Ja jestem Pan, Bóg wasz! (Ks. Kapł. 19:31, BT).

Dotyczy to też wszelkiego rodzaju okultyzmu, wróżenia z kart i powszechnie akceptowanych horoskopów.

Czego nie powinniśmy oczekiwać?

Przede wszystkim, nie powinniśmy oczekiwać tego, że ktoś za nas podejmie decyzję. Nasze kolejne kroki są naszą odpowiedzialnością, tak więc musimy sami dokonać wyboru. Nie oczekujmy ponadto, że odpowiedź, jaką otrzymamy, będzie potwierdzeniem naszego zdania w danej sprawie. Może się okazać, że to, co usłyszymy, nie będzie zgodne z naszą opinią i wyda się nam niewygodne.

Nie liczmy też na to, że otrzymamy tzw. gotowca, czyli radę, która będzie najlepsza z możliwych, którą wystarczy zastosować – i sprawa załatwiona. Nic w życiu nie jest takie proste. I w końcu, szukając porady u innych, nie oczekujmy, że z pewnością uchroni nas to przed niepowodzeniem. Na sukces zawsze składa się wiele czynników i wszystkie musimy brać pod uwagę.

Życie pokazuje, że nie wszystko, co podpowiada nam serce, pochodzi od Boga. Lecz mamy od Niego obietnicę, że On będzie prostował nasze ścieżki (Przyp. Sal. 3:6). To On przede wszystkim chce być naszym najlepszym doradcą. Dając nam konkretne instrukcje w Słowie, pragnie uchronić nas przed bolesnymi doświadczeniami.

Post Kto pyta, nie błądzi – Mądre rady i ich źródło pojawił się poraz pierwszy w Nasze Inspiracje.

Nasze osobiste finanse w dużej mierze są zależne od naszych wykształconych nawyków. Wszystkie są wyuczone i są wynikiem praktykowania oraz powtarzania ich odpowiednio długo. Jako rodzice jesteśmy „trenerami” naszych dzieci, kiedy uczymy je dobrych nawyków: mycia zębów, sprzątania pokoju, odrabiania zadań domowych itp.

Faktem jest to, że dobre nawyki wymagają sporo trudu, aby je ukształtować, lecz przyjemnie się z nimi żyje. Z drugiej strony, złe nawyki z łatwością nabywamy, ale trudno z nimi żyć. W obu przypadkach kształtowanie dobrych lub złych nawyków jest rezultatem osobistych wyborów, decyzji i zachowań.  – Brain Tracy

Zarządzanie finansami osobistymi także jest umiejętnością, zbiorem pewnych nawyków. W każdej dziedzinie naszego życia możemy świadomie wykształcić pewne nawyki, które będą przynosiły dobre rezultaty. W tej dziedzinie obowiązuje biblijne prawo siania i zbierania.

Nawyki utrwalone

W Liście do Galacjan 5:7-8 apostoł Paweł przypomina: „Nie łudźcie się: Bóg nie dozwoli z siebie szydzić. A co człowiek sieje, to i żąć będzie.” Na pewnym szkoleniu, w którym uczestniczyłem, mówca powiedział ciekawą rzecz: „Jeżeli nic nie robisz, trenujesz się w nic-nierobieniu.” Znaczy to, że obojętnie czy coś robię, czy nie, za każdym razem poprzez powtarzanie tego utrwalam nawyk.

Odnosząc to do dziedziny finansów, większość naszych decyzji związanych z wydawaniem pieniędzy jest wynikiem nawyku. Oto kilka przykładów: Nie robię budżetu, bo nigdy nie robiłem (nie mam takiego nawyku). Kupuję rzeczy, na które mam ochotę, nie zastanawiając się, czy mnie na nie stać (nie mam takiego nawyku). Chodzę na wyprzedaże i kupuję rzeczy, których nie potrzebuję, ale za to w dobrej cenie!

W każdej dziedzinie naszego życia możemy świadomie wykształcić pewne nawyki, które będą przynosiły dobre rezultaty

W Biblii w Liście Jakuba 1:23-34 napisane są słowa: „Bo jeśli ktoś jest słuchaczem Słowa, a nie wykonawcą, to podobny jest do człowieka, który w zwierciadle przygląda się swemu naturalnemu obliczu; bo przypatrzył się sobie i odszedł, i zaraz zapomniał, jakim jest.”

Osobiste finanse pod lupą

Moja żona uświadomiła mi, że w niektórych sklepach są lustra, które „kłamią”. Poprzez złudzenie optyczne pokazują nieprawdziwy kształt sylwetki, tak samo jak w krzywym zwierciadle. Odbicie, które tam widzisz nie pokazuje prawdy. Ale Słowo Boże nie kłamie. Zakładam, że twoi bliscy też.

Jeżeli jesteś w związku małżeńskim, to twój mąż (lub twoja żona) zazwyczaj zna cię dość dobrze, a także twoi przyjaciele albo rodzina mogą udzielić ci wielu cennych informacji o tobie. Aby zobaczyć siebie, też muszę patrzeć w prawdziwe „lustro”.

Zadałem mojej żonie pytanie: „Kochanie, jak myślisz, co jest moją największą słabością?”. Po chwili usłyszałem odpowiedź: „Hm, masz wiele wspaniałych cech [najpierw miód na serce]. Lecz skoro już pytasz, to chyba łatwo się rozpraszasz i często nie kończysz tego, co robisz”. O innym nawyku już wiedziałem wcześniej – odkładam rzeczy na później.

Oba wspomniane złe nawyki mają swoje implikacje w wielu różnych dziedzinach mojego życia. Staram się uczyć nowych umiejętności i nawyków dotyczących finansów, sprzątania, wychowania dzieci i innych. Czytam książki, artykuły, rozmawiam z ludźmi, modlę się. Mimo to, rzeczy nie zmieniają się tak, jak bym tego sobie życzył. Od jakiegoś czasu moja frustracja z powodu złych nawyków sięgnęła zenitu. Sam zacząłem sobie powtarzać słowa, które zazwyczaj mówię innym: „Zrób coś – Cokolwiek!”.

Odpowiedzialność i prawo do rozliczenia

Gdy otrzymałem informację o Maratonie Warszawskim, od razu się nim zainteresowałem. Wiedziałem, że maraton to długi bieg. Bardzo chciałem podjąć to wyzwanie. Co prawda nigdy nie przebiegłem dystansu dłuższego niż 10 km, na dodatek miało to miejsce jeszcze w liceum. Dystans maratonu wynosi 42 km i 195 metrów. Ale byłem pewien, że to wyzwanie dla mnie.

Wiedziałem, że proces prawie 100 dni dyscypliny w przygotowaniach, treningach i nawet diecie, będzie dla mnie trudniejszy od samego maratonu. Przygotowania to trzymiesięczny plan treningowy, realizowany z dyscypliną. Moją motywacją była chęć zmiany nawyków, które mają głębokie korzenie w moim życiu.

Gdy spojrzałem na siebie w lustrze, zobaczyłem słabiutką formę wynikającą z poruszania się głównie samochodem. Cierpiałem też z powodu nawracających bólów pleców spowodowanych długim siedzeniem przed komputerem. Nie pierwszy raz podjąłem wyzwanie wprowadzenia zmian w moim życiu. Ale tym razem, aby nie wycofać się z podjętej decyzji, przedsięwziąłem następujące kroki.

Po pierwsze, powiedziałem o tym moim znajomym. Po drugie, zamieściłem w gazetce kościelnej informację, która dotarła do grona prawie 500 osób, że biorę udział w maratonie i szukam chętnych do wspólnego przygotowywania się. Chciałem dać innym prawo do rozliczenia mnie z tej obietnicy.

Osiągnąłem cel: ponad 500 osób wiedziało już o mojej decyzji. Teraz nie było odwrotu. Później ktoś mi powiedział, że ten sam system działania podejmują palacze, gdy chcą rzucić palenie – mówią o tym dużej ilości osób. Sam nie palę, ale wierzę w skuteczność tej metody.

Jak mają się osobiste finanse do maratonu?

Jedna rzecz jest pewna: uczenie się nawyków w dziedzinie finansów jest łatwiejsze niż przygotowywanie się do maratonu. Wspólny natomiast jest fakt, że w obu przypadkach dopiero wytrwanie przez kilka miesięcy w okresie „treningowym” pokaże widoczną różnicę.

Wspomniany wcześniej Brian Tracy w książce „Zjedz tę żabę” pisze o tym, że wysiłkom podczas uczenia się nowych nawyków powinny towarzyszyć trzy istotne czynniki (czyli Metoda 3D):

• Decyzja
  Podejmij decyzję, że nabędziesz określony i pożądany nawyk. Najdalsza nawet podróż zaczyna się od podjęcia pierwszego kroku (przeczytaj także: List do Rzym. 8:28-29).
• Dyscyplina
  Postanów, że będziesz ćwiczył określone metody i reguły aż do momentu pełnego ich opanowania. Proś także o pomoc innych, aby pomogli ci wytrwać w twojej decyzji (przeczytaj także: 2 Tym. 1:6-7).
• Determinacja
  Wszystko, co robisz, wspomagaj determinacją do momentu, gdy nowe nawyki na trwałe wejdą ci w krew (przeczytaj także: List do Rzym. 5:1-5).

Dziedzina zarządzania finansami w życiu osobistym, jak stwierdziliśmy wcześniej, oprócz pewnej nabytej wiedzy, to przede wszystkim określone nawyki. Na przykład zbieranie paragonów, oszczędzanie itp. Każda osoba, która bardzo chce, jest w stanie się tego nauczyć. Każdy nawyk w naszym życiu jest wynikiem świadomego lub nieświadomego ćwiczenia i powtarzania.

Prawda w lustrze jest często niewygodna, ale jedynie ona jest punktem startowym do zmian. W procesie uczenia się nowych nawyków będziesz potrzebować wsparcia z zewnątrz i od wewnątrz. O pomoc trzeba poprosić Pana Boga i bliskich. Nie zrażaj się, jeśli nie każdy zareaguje entuzjastycznie na twój pomysł zmian. Ten proces wymaga przede wszystkim twojej wiary!

Post Osobiste finanse i metoda 3D pojawił się poraz pierwszy w Nasze Inspiracje.

Z pewnością każdy z nas zna historię Arki Noego oraz Titanica. W obu historiach główną rolę odgrywają: statek, woda oraz pasażerowie – ludzie i zwierzęta. Titanic i Arka Noego w swoich czasach były największymi statkami na świecie, dumą ich budowniczych.

Titanic na mostku kapitańskim miał doświadczoną załogę. Wykorzystując wszystkie najnowocześniejsze urządzenia do nawigacji załoga miała za zadanie bezpiecznie przewieźć pasażerów i ładunek do celu.

Kto był kapitanem kontrolującym ster i wyznaczającym kierunek w przypadku Arki Noego? Głównym zajęciem Noego oraz jego rodziny była praca pod pokładem. Przygotowywanie jedzenia i sprzątanie po posiłkach pasażerów. Kto zatem siedział na mostku za sterem arki i jaki był kierunek rejsu? Tylko Bóg wie.

Statki i zadłużenia

W jaki sposób historie Titanica i Arki Noego mają się do zadłużenia? Alegorycznie można powiedzieć, że świat jest zalewany przez zadłużenie i tonie w długach. Poziom zadłużenia podnosi się cały czas i tendencja jest utrwalona. Liczby podane na początku powinny skłonić nas do zastanowienia się, w jakim miejscu my się znajdujemy.

Aby to zrobić, trzeba zacząć liczyć. Obecna sytuacja ekonomiczna na świecie wskazuje, że to doskonały czas, aby uporządkować swoje finanse osobiste.

Co Biblia mówi na temat zadłużenia?

Biblia nie podaje przykazania, które by zabraniało pożyczania pieniędzy, ale mocno zniechęca nas do zaciągania długów. Bycie wiernym sługą, o czym Jezus uczy w swojej przypowieści (Ew. Mat. 25:14-30), dotyczy także unikania zadłużania się. Prowadzi ono do służenia wierzycielowi. W księdze Przypowieści 22:7 czytamy: Ubogim kieruje bogaty, sługą wierzyciela jest dłużnik.

Kiedy zaciągamy dług, musimy nasze wynagrodzenie za pracę oddać naszemu wierzycielowi. Ktoś powiedział: „Jeżeli myślisz, że nie jesteś sługą wierzyciela, to przestań płacić przez sześć miesięcy swoje długi i zobaczysz co się stanie”. W Starym Testamencie dług był uznawany za przekleństwo nałożone za nieposłuszeństwo (Powt. Prawa 28:15,43-44). A brak zadłużenia był jedną z nagród za posłuszeństwo (Powt. Prawa 28:1-2,12).

Gdy zaciągamy dług, zazwyczaj opieramy się na optymistycznej wizji przyszłości. Zakładamy, że nie będzie niespodziewanych wydatków, będę zdrowy, będę miał pracę i coroczną podwyżkę, moja firma i inwestycje przyniosą zakładany zysk. List Jakuba (Jak 4:13-15) rozszerza nam spojrzenie, a przez usta Pawła w Liście do Rzymian Bóg zachęca nas: Nikomu nic winni nie bądźcie, prócz miłości wzajemnej (Rz 13:8).

Jakie długi są dopuszczalne?

Pismo Święte milczy w tej kwestii. Howard Dayton w książce „Twoje pieniądze się liczą” wyraża zdanie, że dopuszczalne są trzy rodzaje długów: na cele mieszkaniowe, podniesienie kwalifikacji zawodowych lub na działalność gospodarczą. By zadłużenia były dopuszczalne, muszą zostać spełnione poniższe warunki:

• Zakupiony produkt jest aktywem umożliwiającym zwiększenie lub wytworzenie nowego przychodu, np. nowa maszyna, szkolenie.
• Wartość przedmiotu nie będzie mniejsza niż kwota pozostającego do spłaty zadłużenia.
• Dług nie jest na tyle wysoki, by jego spłata była nadmiernym obciążeniem dla budżetu domowego.

Życie bez żadnych długów jest pragnieniem Boga, który chce dla nas prawdziwej wolności, także w sferze finansowej.

Ile kosztują nasze zadłużenia?

Większość z nas widziała reklamy telewizyjne, promujące szybkie kredyty czy pożyczki z małą ratą, prawie za darmo. Słowo „prawie” stanowi jednak ogromną różnicę. Banki i instytucje finansowe zarabiają, pożyczając pieniądze innym.

Największe dochody banki uzyskują ze sprzedaży pożyczek gotówkowych, kart kredytowych i debetów. Na przykład, na rachunku bieżącym. Bank, reklamując swoje produkty, przedstawia zazwyczaj kwotę kredytu i ratę, nic nie mówiąc o kosztach. Instytucje finansowe często nie mówią o kosztach, jeżeli klient o nie nie zapyta.

Dług do wyliczenia

Na prowadzonych przeze mnie warsztatach finansowych uczestnicy mają za zadanie obliczyć, ile kosztuje pożyczka pewnej reklamowanej firmy. Owa pożyczka jest otrzymywana po rozmowie telefonicznej i dostarczana do domu. Przykładowa kwota to 1500 zł, pożyczana na okres roku, z ratami tygodniowymi w wysokości 51 zł. Jaki jest koszt pożyczki?

Dla specjalisty jest łatwy do obliczenia, ale dla klienta na pierwszy rzut oka wydaje się do zaakceptowania. Jednak dopiero po obliczeniu, że trzeba ratę 51 zł oddawać przez 52 tygodnie w roku, widzimy rzeczywistą kwotę do spłacenia 51×52=2652 zł.

Jest to koszt spłaty kapitału i odsetek łącznie. Nasz koszt pożyczenia 1500 zł obliczamy następująco 2652-1500=1152zł odsetek. Procentowo wyrażenie oprocentowania pokazuje, ile rocznie będzie nas to kosztowało. Obliczamy to następująco: 1152 / 1500 = 0,768. Następnie mnożymy to przez liczbę 100, aby otrzymać procent roczny: 0,768×100 = 76,8 %.

Rzeczywiste oprocentowanie wspomnianej pożyczki wynosi zatem 76,8 % rocznie! Zachęcam wszystkich, aby za każdym razem czytać umowy kredytowe i dokładnie pytać o wszystkie koszty.

Titanic – spirala zadłużenia

Ostatnio przyszedł do mnie ktoś, kto szukał pomocy. Osoba ta miała łącznie 15 pożyczek i kredytów na sumę ponad 180 tys. złotych. Była już w spirali kredytowej, gdyż jej dochody były na poziomie 2500 złotych miesięcznie, a wszystkie miesięczne raty kredytów wynosiły ponad 5 tysięcy.

Jak to możliwe, że banki udzielały pożyczek osobie, która już dawno nie była w stanie spłacać poprzednich kredytów? Trudno znaleźć odpowiedź na to pytanie.

Spirala zadłużenia zaczyna się, gdy z bieżących dochodów nie jesteśmy w stanie spłacać swojego zadłużenia. Zatem, aby zdobyć brakujące pieniądze, bierzemy nową pożyczkę, często od innych instytucji. Te udzielają mniejszej pożyczki na bardzo wysoki procent.

Nowy kredyt nie pomaga zmienić sytuacji, a jedynie ją pogłębia. Po krótkim czasie znowu brakuje nam pieniędzy, ale wielkość rat jest już wyższa niż poprzednio i tak jak Titanic zaczynamy „zanurzać się” coraz głębiej.

JAK ZATEM WYJŚĆ Z ZADŁUŻENIA?

Ważna jest świadomość faktu, że w długi się nie wpada, lecz są one naturalną konsekwencją złych decyzji w drobnych sprawach konsumpcyjnych i inwestycyjnych. Z powodu tak wyjątkowej sytuacji droga wyjścia z długów też będzie wyjątkowa. Poniżej przedstawiam kilka pomocnych kroków.

Krok 1 – Podejmij decyzję. 

Nawet najdłuższa droga zaczyna się zawsze od zrobienia pierwszego kroku. Nikt nie wychodzi z długów przez samo mówienie, że chciałby z nich wyjść. Módl się, by ta decyzja była także duchową decyzją. W Biblii, w 2 Księdze Królewskiej 4:1-7 jest wspaniały przykład osoby, z którą Bóg współdziałał, aby wyszła z długów.

Krok 2 – Oceń swoją bieżącą sytuację.

W tym kroku powinieneś ocenić swoją sytuację materialną, to znaczy spisać cały twój majątek, jaki posiadasz. Są to samochód, mieszkanie, działka, meble itp. Zrobienie listy twoich aktywów jest ważne, aby zobaczyć czy możesz sprzedać coś, co jest nieużywane lub nie jest już potrzebne, aby zmniejszyć zadłużenie. Pamiętaj, że jeżeli jeździsz samochodem, który kupiłeś na kredyt, to jest on własnością banku, a nie twoją.

Krok 3 – Rób zestawienie wydatków miesięcznych.

Zestawienie wydatków miesięcznych to spis wszystkich wydatków w danym miesiącu, podzielony na kategorie takie jak: żywność, spłata długów, mieszkanie, transport, rozrywka, ubrania, zdrowie, edukacja, inne. Robimy takie zestawienie, aby dowiedzieć się, czy nie wydajemy więcej niż zarabiamy.

Jak najprościej zrobić takie zestawienie? Przed rozpoczęciem miesiąca bierzemy puste pudełko, chociażby po butach i od pierwszego dnia miesiąca zaczynamy zbierać paragony lub, jeżeli nie mamy możliwości otrzymać paragonu, notujemy takie wydatki w notesie bądź na kartce.

W ostatnim dniu miesiąca zebrane paragony i zapiski segregujemy na podane wyżej kategorie. Jeżeli nasz budżet obejmuje całą rodzinę, wykonujemy to zadanie razem. Następnie sumujemy poszczególne kwoty, najpierw w osobnych kategoriach, potem wspólnie. Wynik, który otrzymaliśmy, to ogół naszych wydatków z całego miesiąca.

Ta kwota nie powinna przekraczać dochodów całej rodziny w danym miesiącu. Jeżeli jednak przekracza, oznacza to, że wydajemy więcej niż zarabiamy i nadszedł czas, by ograniczyć swoje wydatki. Dla niektórych osób takie zestawienie wydatków może być w pierwszym momencie szokiem. Niestety prawda czasem boli.

Krok 4 – Nie zaciągaj nowego zadłużenia.

Często jedynym sposobem, aby nie zaciągać nowego zadłużenia, jest nieużywanie kart płatniczych, a zwłaszcza kredytowych. Niektórzy wolą używać kart kredytowych niż gotówki, bo, jak twierdzą, karta kredytowa daje im większe możliwości. Takie myślenie to pułapka.

Statystyki wykazują, że płacąc kartami kredytowymi, wydajemy 30% więcej niż gdybyśmy korzystali z gotówki.

Krok 5 – Sporządź listę zadłużenia.

W Psalmie 37:21 jest napisane, że występny pożycza, ale nie zwraca. Zaobserwowałem, że chrześcijanie często pożyczają od siebie nawzajem na tak zwane „wieczne oddanie”. Innymi słowy, „oddam w wieczności”. Przy czym Biblia przykazuje, że jeżeli wierzyciel sam nie daruje nam długu, to mamy oddać każdy dług.

Sporządzenie listy wszystkich długów jest czasami trudne, bo musimy sobie je przypomnieć. Zadłużenie w instytucjach finansowych ma swój dzień spłaty i wyznaczoną kwotę. Ale nie tak ma się sytuacja zadłużeń u rodziny czy znajomych. Sporządź tabelkę, gdzie odnotujesz wszystkie kredyty, pożyczki, karty kredytowe, kwoty pożyczone od rodziny, znajomych itp. Tabela pomoże Ci wyraźnie zobaczyć Twoją sytuację.

Krok 6 – Zaplanuj spłaty zadłużenia.

Plan spłaty polega na sporządzeniu listy wszystkich długów konkretnej kolejności. Zaczynamy od najmniejszych długów, ale z największym oprocentowaniem. Szybka spłata małych długów daje nam poczucie sukcesu i motywację, aby wytrwać w tym procesie.

Na liście pojawią się zadłużenia na kartach kredytowych, pożyczki, kredyt hipoteczny, debet na koncie osobistym, kredyt odnawialny, pieniądze od rodziny lub znajomych. Znajomi często pożyczają nam pieniądze w sytuacjach nagłych i zazwyczaj słyszymy „oddasz, jak będziesz mógł”. To bardzo pomocne, ale musimy pamiętać, by nieoddane pieniądze nie zniszczyły naszej relacji.

Krok 7 – Dostosuj swój styl życia do swojego dochodu.

Wychodzenie z długów może wymagać rozważenia sprzedaży części majątku, nawet mieszkania. Będzie wymagało przeprowadzenia się do innej dzielnicy, aby zmniejszyć zadłużenie. Dobrze jest, jeśli cała rodzina włącza się w działanie, aby zwiększyć dochód, który wspomoże szybsze spłacenie długów.

Bądźmy jednak mądrzy i kreatywni, by dodatkowe prace nie wyrządziły szkody relacjom w rodzinie i z Bogiem. Jeżeli zacząłeś proces wychodzenia z długów, NIE PODDAWAJ SIĘ!

Pan Bóg zna Twoje zadłużenia

Wszyscy możemy doświadczyć niesamowitego działania Boga. On pragnie, aby Jego dzieci nie żyły pod presją długów, lecz w prawdziwej wolności – także finansowej. Przesiądź się z Titanica na Arkę Noego, która jest sterowana przez Boga. Nie warto pozostawać na pokładzie pozornie wygodnego statku, który coraz bardziej wypełnia się wodą.

Podsumowując, oto najważniejsze kroki w procesie spłaty zadłużenia:

1. Jeżeli chcesz spłacić swoje długi, to pamiętaj, aby w tym czasie nie zaciągać nowych. Chodzi o to, by brak długów stał się naszym stylem życia, a nie tylko chwilowym zwycięstwem.
2. Aby ocenić koszt długu, pamiętaj, by pytać instytucje finansowe o prawdziwe koszty i rzeczywistą stopę oprocentowania.
3. Wyjście z długów zaczyna się od TWOJEJ decyzji, że z nich wyjdziesz. To znaczy, że jesteś gotowy ponieść tego koszt.
4. Proces wyjścia z długów można podzielić na kroki czy też etapy. Każdy z kroków procesu wyjścia z długów ma na celu nauczenie się nowych, dobrych nawyków.

Post Długi i zadłużenia – droga wyjścia pojawił się poraz pierwszy w Nasze Inspiracje.

To właśnie na rodziców spada odpowiedzialność i obowiązek uczenia dzieci rozważnego gospodarowania pieniędzmi. Szkoła może w tej kwestii jedynie pomóc, lecz nie wyręczyć. Salomon napisał: Wychowuj chłopca odpowiednio do drogi, którą ma iść, a nie zejdzie z niej nawet w starości (Przyp. 22:6).

Dzieci i pieniądze – od czego zacząć?

Edukacja finansowa obejmuje wiele różnych sfer życia, jak obrazuje to koło odpowiedzialności. Jak zjeść słonia? Ciekawe pytanie, ale odpowiedź jest banalna: kawałek po kawałku. Co wspólnego ma zjedzenie słonia z edukacją dzieci na temat pieniędzy? Edukacja finansowa, jak i zjedzenie słonia, to proces, który możemy rozłożyć na etapy. Rodzice w tym procesie odgrywają kluczową rolę, uczą się razem z dziećmi.

Rodzice przekazują dzieciom wiedzę i umiejętności, które sami nabywają – czytając artykuły, książki, uczestnicząc w seminariach na temat gospodarowania pieniędzmi. Przesyłają im wtedy jasny komunikat: chcę cię nauczyć to sam się nauczyłem. Uczą ich poprzez pokazywanie. Jeżeli rodzic chce uczyć dziecko odpowiedzialności w dziedzinie finansów, a sam tego nie praktykuje, to ten sposób nie zda egzaminu.

Były sobie świnki trzy

Podstawową umiejętnością, która stanowi fundament wiedzy finansowej, jest metoda trzech świnek lub – jak określają to inni – metoda trzech słoików czy puszek. Dzieci do szóstego roku życia powinny mieć wprowadzony system, w którym pieniądze dzieli się na trzy grupy: dawanie (dziesięcina), oszczędności, wydawanie (zakupy).

W trakcie procesu uczenia budżetowania, ucz dziecko mądrego wydawania. Naucz je robienia zakupów, oddzielenia potrzeb od zachcianek, zaufania Bogu w tym, że On jedynie potrafi zaspokoić nasze potrzeby, uświadomienia wpływu reklam na kupowanie.

Dzieci, gdy są małe, jeszcze nie potrafią pojąć wartości pieniądza i tego, że ich ilość jest ograniczona. Howard Dayton w książce „Twoje pieniądze się liczą” pokazuje ciekawą metodę, w jaki sposób zilustrować dziecku, jak pieniądze są wydawane.

Przygotuj torebkę pełną monet z karteczką „Przychód”. Wytłumacz dziecku, że to są pieniądze, które otrzymujemy jako wynagrodzenie za naszą pracę. Następnie z torebki wyłóż pieniądze na mniejsze stosy: „Dawanie”, „Oszczędzanie”, „Wydatki”. To daje okazję do ciekawej rozmowy z dziećmi. Dlaczego jako rodzina pragniemy dzielić się z innymi poprzez dawanie? Na co rodzina wydaje pieniądze? Oraz, na co i dlaczego warto oszczędzać?

Takie doświadczenie namacalnie pokazuje, co dzieje się, gdy nie ma już monet w torebce „Przychody”. To rodzice podejmują decyzję, ile procentowo dziecko będzie odkładało do każdej skarbonki. Uważam, że na początku, gdy wprowadzamy ten system, powinniśmy większą część pieniędzy dzieci przeznaczać na oszczędności. Pieniądze powinny być odkładane przez dzieci na konkretne cele, np. na kupno roweru, droższej zabawki itp.

Nawyk wydawania dziecko nabywa wcześniej niż byśmy tego chcieli. W trakcie procesu uczenia budżetowania, ucz dziecko mądrego wydawania. Naucz je robienia zakupów, oddzielenia potrzeb od zachcianek. Niech dzieci uczą się zaufania Bogu w tym, że jedynie On potrafi zaspokoić nasze potrzeby. Uświadom je także wpływu reklam na kupowanie.

Pieniądze w rękach dzieci

Jak w każdej rodzinie, rodzice i dzieci mają różne określone obowiązki domowe, za które nie dostają pieniędzy. Może to być na przykład sprzątanie pokoju, mycie zębów, układanie zabawek, mycie podłóg i naczyń, odkurzanie. Kiedy dziecko jest gotowe, aby pójść do szkoły, może otrzymywać pewien dochód, którym może dysponować. To właśnie jest kieszonkowe.

Niektórzy uważają, że dziecko powinno zarobić na kieszonkowe, wykonując dodatkowe drobne czynności poza jego obowiązkami, aby uczyło się od małego wartości pracy i pieniądza. Dodatkowy dochód może być motywacją dla dziecka w przypadku, gdy kieszonkowe jest niewielką kwotą. Może to być mycie samochodu, koszenie trawnika, robienie drobnych zakupów, odprowadzanie młodszego rodzeństwa do szkoły. Wybierz sposób, który według ciebie jest najlepszy dla wieku i rozwoju dziecka.

Aby dzieci miały motywację do oszczędzania pieniędzy na realizację swoich celów i marzeń, rodzice nie powinni dawać im zbyt dużego kieszonkowego lub kupować wszystkiego, czego tylko zapragną. To staje się dla nich demotywujące i kreuje postawę roszczeniową. Może skłonić do myślenia, że dostaną coś bez trudu i poświęcenia.

Zachęcam także rodziców, aby nie chronili dzieci przed błędami w wydawaniu swoich pieniędzy. Pozwólmy, aby działało prawo naturalnych konsekwencji. Niech pierwsze błędy i doświadczenia dzieci będą źródłem późniejszych właściwych decyzji finansowych w dorosłym wieku.

Podsumowanie

1. Miej perspektywę tego, jaki rezultat chcesz osiągnąć po latach uczenia dzieci gospodarowania finansami.
2. Aby mieć motywację do uczenia się i uczenia dzieci, trzeba mieć dobry motyw/cel.
3. Edukacja to powolny PROCES nabywania i utrwalania kolejnych nawyków. Proces ten trwa przez całe życie. Każdy moment, by zacząć, jest właściwy.
4. Ty decydujesz, ile przeznaczyć na dawanie, oszczędności, wydatki. Pamiętaj – to, co często powtarzasz, staje się NAWYKIEM.
5. Wysokość kieszonkowego wpływa na skłonność do oszczędzania i podjęcia dodatkowej pracy przez dziecko.
6. Początkowe błędne decyzje finansowe dziecka stanowią koszt edukacji.

Źródła:
H. Dayton: Twoje pieniądze się liczą, Wyd. Edukacja Finansowa Crown, 2008
Artykuł: Children and money [W:] Crown Financial Ministries www.crown.org

Post Dzieci i pieniądze – czym jest edukacja finansowa? pojawił się poraz pierwszy w Nasze Inspiracje.